สีย้อม (Dyestuff) คือสีชนิดหนึ่งที่ใช้ในการย้อมวัสดุสิ่งทอ สีย้อมที่เป็นสารอินทรีย์หรือสารอนินทรีย์ก็ได้ มีลักษณะเป็นผลึกหรือผง ละเอียด ที่สร้างมาเพื่อดูดซึม หรือดูดซับแสงโดยการทำให้อยู่บน หรือ ในผิวหน้าของวัตถุ แล้วเกิดการแพร่แทรกซึมเข้าสู่ภายในโครงสร้างของวัตถุ เพื่อที่จะทำให้วัตถุนั้นมีสีขึ้นมา สีย้อมบางชนิดละลายน้ำได้ บางชนิดจะไม่สามารถละลายน้ำแต่จะละลายในตัวทำละลายอินทรีย์ได้ เมื่อ นำสีย้อมไปใช้ในกระบวนการย้อมจะทำให้โมเลกุลของสีย้อมซึมผ่านเข้าไปใน โมเลกุลของเส้นใยโดยจะทำลายโครงสร้างผลึกของวัตถุนั้นชั่วคราว ซึ่งอาจเกิดพันธะไอออนิก(ionic bond) หรือพันธะโควาเลนท์ (covalent bond) กับวัตถุที่ต้องการย้อมโดยตรง สี ที่เห็นจากสีย้อมนั้นเกิดจากอิเล็กตรอนในพันธะคู่ซึ่งอยู่ในโมเลกุลของสี ย้อมนั้นมีความสามารถดูดกลืนพลังงานในช่วงสเปคตรัมต่างกัน พลังงานแสงที่สายตามองเห็นจะมีความยาวคลื่นช่วง 400 – 700 นาโนเมตร สีย้อมที่มีโครงสร้างทางโมเลกุลต่างกันจะมีความสามารถในการดูดกลืนพลังงาน แสงที่ช่วงความยาวคลื่นต่างๆ กันไป ซึ่งสายตาสามารถรับภาพได้ จึงทำให้โมเลกุลสีย้อมต่างโทนสีกันแสดงสีให้เราเห็นด้วยสายตาออกมาเป็นต่าง กันไป ซึ่งความคงทนจะต่างกันออกไปตามแต่ละประเภท และการยึดเกาะของสีประเภทนั้นๆ ทั้งนี้เราสามารถแบ่งสีย้อมออกได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ
- สีย้อมธรรมชาติ ( natural dyestuffs) เป็นสีย้อมที่มาจากแหล่งธรรมชาติ โดยเฉพาะพืชและสัตว์ สีย้อมที่มาจากส่วนประกอบพืช เช่น ส่วนลำต้น ส่วนดอก ส่วนที่เป็นเปลือก ส่วนที่เป็นใบ เป็นต้น ตัวอย่างเช่น สีดำจากลูกมะเกลือ สีน้ำเงินจาก ต้นคราม สีเหลืองจากเนื้อไม้โอ๊ก สีแสดจากดอกกรรณิการ์ สีแดงจากรากต้นเข็ม ส่วนสีย้อมที่มาสัตว์ เช่น สีม่วงแดงของครั่ง สีม่วงจากหอยสังข์หนาม เป็นต้น
- สีย้อมสังเคราะห์ (synthetic dyestuffs) เป็นสีย้อมที่เกิดขึ้นจากกระบวนการทางเคมี ตัวอย่างเช่น Direct dye , Reactive dye , Acid dye , Disperse dye , Basic dye , Vat dye , Sulphur dye เป็นต้น
สีปิ๊กเม้นท์ (Pigment) คือสีที่ไม่มีความไวต่อวัตถุที่ต้องการทำให้เกิดสี และตัวสีเองไม่สามารถละลายน้ำได้ แต่จะใช้ตัวกลางในการยึดเกาะระหว่างสีและวัตถุ หรือที่เรียกว่า Binder จะทำให้เกิดสีบนวัสดุ หรือทำให้เกิดคุณสมบัติการกระจายแสงได้
การย้อมสี (Dyeing) คือ การทำให้วัสดุสิ่งทอมีสีติด ซึ่งทั้งนี้สีย้อมเองจะต้องมี Affinity (ความสามารถในการติดสี) กับเส้นใย หรืออาจจะมีประจุที่ต่างกันทำให้สามารถยึดเหนี่ยวกันได้ เช่น สีเบสิกบนเส้นใย อะไครลิก หรือ อาจมีประจุเดียวกันแต่เติมสารอื่นๆ เพื่อลดประจุบนเส้นใยแล้วจึงทำให้สีติดบนเส้นใยได้ เช่น สีไดเร็กซ์บนเส้นใยเซลลูโลส หรือ สีรีแอคทีฟบนเส้นใยเซลลูโลส เป็นต้น หรืออีกหลักการคือการที่สีติดภายในเส้นใยสังเคราะห์ เช่น สีดิสเพิร์สบนเส้นใยพอลิเอสเตอร์ เป็นต้น
การย้อมโดยปกติจะทำให้เกิดสีบนวัสดุสิ่งทอเพียงสีเดียว (ยกเว้นกระบวนการมัดย้อม และการทำบาติก ซึ่งทำให้เกิดสีมากกว่าหนึ่งสีบนวัสดุสิ่งทอได้) |
