ปัญหาที่พบบ่อยหลังใช้ “สารตกตะกอน” ในระบบน้ำ

พร้อมวิธีแก้ไขแบบมืออาชีพ

สารตกตะกอน คือหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่สุดในงานปรับคุณภาพน้ำ ไม่ว่าจะเป็นระบบบำบัดน้ำเสียในโรงงานอุตสาหกรรม ระบบผลิตน้ำประปา น้ำบาดาล น้ำผิวดิน หรือแม้แต่สระว่ายน้ำ หลักการของมันดูเหมือนเรียบง่าย — “ทำให้น้ำใสโดยทำให้อะไรบางอย่างตกลงไปด้านล่าง” แต่ในความเป็นจริง กระบวนการตกตะกอนคือ กระบวนการทางเคมี–ฟิสิกส์ที่ต้องควบคุมอย่างแม่นยำ

1) สารตกตะกอนคืออะไร? ทำงานอย่างไร

คือสารเคมีที่ใช้ในกระบวนการปรับคุณภาพน้ำ เพื่อทำให้อนุภาคแขวนลอยขนาดเล็กมาก (Colloids) ซึ่งมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า รวมตัวกันเป็นก้อนใหญ่ (Floc) แล้วตกลงสู่ก้นถัง ก้นบ่อ หรือถูกกรองออกจากระบบ อนุภาคเหล่านี้คือสาเหตุหลักของ

• น้ำขุ่น (Turbidity สูง)

• สีของน้ำผิดปกติ

• ค่า TSS สูง

• การกรองยาก

• ระบบตันเร็ว

ทำไมอนุภาคเล็ก ๆ ถึงไม่ยอมตกเอง?

อนุภาคแขวนลอยในน้ำส่วนใหญ่มี ประจุลบ (Negative charge) ที่ผิวของอนุภาค เมื่ออนุภาคมีประจุเหมือนกัน พวกมันจะ “ผลักกัน” ตลอดเวลา ทำให้ไม่สามารถรวมตัวเป็นก้อนได้ และลอยตัวอยู่ในน้ำได้นานมาก แม้จะมีแรงโน้มถ่วงก็ตาม จึงเป็นเหตุผลที่น้ำขุ่นบางประเภท ทิ้งไว้ทั้งคืนก็ไม่ใส หรือ การกรองธรรมดาอาจไม่เพียงพอ

2) หลักการทำงานทางเคมีของการตกตะกอน

น้ำขุ่นส่วนใหญ่เกิดจากอนุภาคขนาดเล็กมาก (< 1 ไมครอน) เช่น ดินละเอียด สารอินทรีย์ สีย้อม หรือโปรตีน ซึ่งอนุภาคเหล่านี้มี ประจุลบ (Negative charge) อยู่ที่ผิว เพราะมีประจุเหมือนกัน อนุภาคจึง “ผลักกันตลอดเวลา” แม้จะมีแรงโน้มถ่วง ก็ยังไม่ยอมตก ทำให้น้ำดูขุ่นอยู่นาน

กระบวนการตกตะกอนเกิดขึ้นอย่างไร?

เมื่อเติมสารตกตะกอน (เช่น PAC หรือ Alum) ลงไป จะเกิดขั้นตอนสำคัญ 4 ระยะ คือ

1) การแตกตัวในน้ำ (Hydrolysis)

สารตกตะกอนจะทำปฏิกิริยากับน้ำ เกิดเป็นสารเชิงซ้อนที่มี ประจุบวกสูง

สารเชิงซ้อนนี้คือ “ตัวหลัก” ที่จะเข้าไปจับอนุภาค

2) การหักล้างประจุ (Charge Neutralization)

ประจุบวกจากสารตกตะกอนจะเข้าไปหักล้างประจุลบบนผิวอนุภาค เมื่อประจุถูกทำให้เป็นกลาง แรงผลักระหว่างอนุภาคจะหายไปทันที นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญของกระบวนการ

3) การรวมตัวเป็นก้อน (Floc Formation)

เมื่อแรงผลักหายไป อนุภาคจะเริ่มชนกันและจับตัวกัน ถ้ามี Polymer เสริมจะทำหน้าที่เหมือน “สะพานเชื่อม” ทำให้ก้อนใหญ่ แข็งแรง และตกเร็วขึ้น ก้อนที่เกิดขึ้นเรียกว่า Floc

4) การตกลงด้านล่าง (Sedimentation)

เมื่อ Floc มีขนาดใหญ่และมีน้ำหนักมากพอ แรงโน้มถ่วงจะชนะแรงพยุง → ตกลงด้านล่าง หลังจากนั้นสามารถ

• ดูดตะกอนออก

• เปิดกรอง

• ระบาย Sludge

บทบาทของ pH ในกระบวนการนี้

pH ส่งผลโดยตรงต่อ:

• รูปแบบสารเชิงซ้อนที่เกิดขึ้น

• ความสามารถในการหักล้างประจุ

• ขนาดและความแข็งแรงของ Floc

ตัวอย่างเช่น:

• PAC ทำงานดีที่ pH 6–8

• ถ้า pH > 9 ประสิทธิภาพจะลดลงอย่างชัดเจน

⚠ หากค่า pH ไม่เหมาะสม หรือโดสไม่ถูกต้อง
กระบวนการจะล้มเหลวทันที แม้จะใช้สารคุณภาพดี

3) ปัญหาที่พบบ่อย หลังใส่สารตกตะกอน

ต่อไปนี้คือ ปัญหาที่พบบ่อย มากที่สุดจากประสบการณ์ภาคสนาม

1. ใส่แล้วน้ำยังขุ่น

2. ใส่แล้วน้ำขุ่นกว่าเดิม

3. เกิดตะกอนฟุ้ง ไม่จับตัว

4. ตะกอนลอย ไม่จม

5. น้ำใสชั่วคราว แล้วกลับมาขุ่น

6. pH แกว่งแรง

7. กรองตันเร็ว

8. เกิดคราบขาว/เหลือง

4) ปัญหาที่พบบ่อยหลัง และวิธีแก้ไขแบบมืออาชีพ

ปัญหา 1: ใส่แล้วน้ำยังขุ่น

สาเหตุ

• โดสต่ำเกินไป

• pH ไม่อยู่ในช่วงทำงาน

• ไม่ได้กวนเร็ว-กวนช้า (Rapid mix / Slow mix)

วิธีแก้

• วัด pH ก่อน (ควรอยู่ 6.0–7.5 สำหรับ Alum/PAC)

• เพิ่มโดสทีละ 10–20%

• ใช้ Polymer เสริมช่วยจับก้อน

ปัญหา 2: ใส่แล้วน้ำขุ่นกว่าเดิม

สาเหตุ

• การใช้ยาเกินขนาด

• ใช้สารไม่เหมาะกับสภาพน้ำ

• ค่าความกระด้างสูง

วิธีแก้

• หยุดเติมทันที

• เปิดระบบกวนช้า 30–60 นาที

• ทดสอบ Jar Test ก่อนเติมรอบใหม่

ปัญหา 3: ตะกอนไม่จับตัว

สาเหตุ

• ไม่มีขั้นตอน Rapid mix

• ความเร็วปั่นผิด

• pH ไม่เหมาะ

วิธีแก้แบบมืออาชีพ