สารปรอทปนเปื้อนอาหารที่เรากินได้อย่างไร ? ไขข้อข้องใจภัยเงียบใกล้ตัว
ในยุคปัจจุบันที่ผู้คนหันมาใส่ใจสุขภาพและการเลือกรับประทานอาหารกันมากขึ้น อาหารคลีน อาหารออร์แกนิก หรืออาหารทะเลสดๆ มักจะเป็นตัวเลือกอันดับต้นๆ แต่คุณเคยฉุกคิดบ้างหรือไม่ว่า อาหารดูมีประโยชน์เหล่านี้ อาจมี “สารปรอท” โลหะหนักอันตรายแฝงอยู่โดยที่คุณไม่รู้ตัว? สารปรอท (Mercury) ไม่เพียงแต่เป็นอันตรายต่อสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่ยังสะสมในห่วงโซ่อาหารและส่งผลกระทบโดยตรงต่อสุขภาพของมนุษย์ บทความนี้จะพาทุกท่านไปเจาะลึกถึงสาเหตุและเส้นทางที่สารปรอทเข้ามาปนเปื้อนในจานอาหารของเรา พร้อมแนวทางในการป้องกันเพื่อความปลอดภัยของทุกคนในครอบครัว
ทำความรู้จักกับสารปรอท: ภัยเงียบที่มาจากธรรมชาติและกิจกรรมมนุษย์
สารปรอทเป็นโลหะหนักที่มีสถานะเป็นของเหลวที่อุณหภูมิห้อง พบได้ทั้งในรูปแบบของสารอนินทรีย์และอินทรีย์ โดยรูปแบบที่มักสร้างปัญหาให้กับห่วงโซ่อาหารมากที่สุดคือ “เมทิลปรอท” (Methylmercury) ซึ่งเป็นสารประกอบอินทรีย์ที่มีพิษสูง สามารถละลายในไขมันได้ดี และมีความสามารถในการสะสมในสิ่งมีชีวิต (Bioaccumulation) ได้เป็นอย่างมาก
เส้นทางการเดินทาง: สารปรอทปนเปื้อนอาหารได้อย่างไร ?
การปนเปื้อนของสารปรอทในอาหารไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่มีวัฏจักรที่เชื่อมโยงระหว่างอุตสาหกรรม สิ่งแวดล้อม และห่วงโซ่อาหารอย่างซับซ้อน โดยมีขั้นตอนการปนเปื้อนหลักๆ ดังนี้ครับ
1. การปล่อยสารปรอทสู่อากาศและแหล่งน้ำ
ต้นตอหลักของสารปรอทในสิ่งแวดล้อมมาจากการทำกิจกรรมของมนุษย์ เช่น โรงงานอุตสาหกรรมที่ใช้ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิง เหมืองแร่ทองคำ ขยะอิเล็กทรอนิกส์ และกระบวนการเผาไหม้ขยะชุมชน สารปรอทเหล่านี้จะลอยขึ้นสู่ชั้นบรรยากาศ และตกลงสู่พื้นดินและแหล่งน้ำผ่านทางฝน
2. กระบวนการชีวภาพในแหล่งน้ำ (Methylation)
เมื่อสารปรอทตกลงสู่แม่น้ำ หนอง คลอง บึง หรือมหาสมุทร แบคทีเรียและจุลินทรีย์ที่อาศัยอยู่ก้นแหล่งน้ำจะทำการเปลี่ยนสภาพปรอทอนินทรีย์ให้กลายเป็น “เมทิลปรอท” (Methylmercury) ซึ่งเป็นรูปแบบที่เป็นพิษและดูดซึมได้ง่ายที่สุด
3. การสะสมในห่วงโซ่อาหาร (Food Chain Biomagnification)
ขอบคุณรูปภาพจาก: https://ian.umces.edu/media-library/biomagnification-of-mercury-within-aquatic-food-chain/
นี่คือจุดสำคัญที่ทำให้สารปรอทเข้าสู่จานอาหารของเรา เมื่อเมทิลปรอทรวมตัวอยู่ในน้ำ แพลงก์ตอนพืชและแพลงก์ตอนสัตว์จะดูดซึมสารนี้เข้าไป จากนั้นปลาตัวเล็กจะกินแพลงก์ตอนเข้าไป ทำให้สารปรอทสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อ เมื่อปลาตัวใหญ่กินปลาตัวเล็กต่อเป็นทอดๆ ความเข้มข้นของสารปรอทก็จะยิ่งเพิ่มสูงขึ้นเรื่อยๆ ตามลำดับขั้นของห่วงโซ่อาหาร (Biomagnification) ทำให้ปลาขนาดใหญ่ที่อยู่บนสุดของห่วงโซ่อาหารมีปริมาณสารปรอทสะสมสูงที่สุด
4. การปนเปื้อนในพืชผลทางการเกษตร
นอกจากอาหารทะเลแล้ว สารปรอทยังสามารถปนเปื้อนในดินและแหล่งน้ำที่ใช้ทำการเกษตรได้ หากพื้นที่นั้นอยู่ใกล้กับแหล่งอุตสาหกรรมหรือมีการใช้ปุ๋ยและสารเคมีบางชนิดที่มีการปนเปื้อน พืชผลทางการเกษตรจึงอาจดูดซึมสารปรอทขึ้นมาสะสมในลำต้น ใบ และผลได้เช่นกัน
กลุ่มอาหารที่มีความเสี่ยงในการปนเปื้อนสารปรอทสูง
เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนยิ่งขึ้น เราสามารถจำแนกกลุ่มอาหารที่มีความเสี่ยงในการสะสมสารปรอท เพื่อเป็นแนวทางในการเลือกซื้อและบริโภคได้อย่างปลอดภัย ดังตารางเปรียบเทียบด้านล่างนี้ครับ
| ระดับความเสี่ยง | ประเภทอาหาร | ตัวอย่างชนิดอาหาร |
|---|---|---|
| ความเสี่ยงสูง | ปลาทะเลขนาดใหญ่ที่กินปลาอื่นเป็นอาหาร | ปลาฉลาม, ปลาอินทรี, ปลาทูน่าครีบน้ำเงิน, ปลาฉลาม, ปลาดาบเงิน |
| ความเสี่ยงปานกลาง | ปลาขนาดกลาง และอาหารทะเลบางประเภท | ปลาแซลมอน, ปลากระพง, กุ้ง, หอยบางชนิด |
| ความเสี่ยงต่ำ | ปลาขนาดเล็ก และพืชผักทั่วไป | ปลาทู, ปลาซาร์ดีน, ข้าว, ผักสวนครัวทั่วไป |
ผลกระทบของสารปรอทต่อสุขภาพร่างกายมนุษย์
การได้รับสารปรอทเข้าสู่ร่างกาย ไม่ว่าจะจากการรับประทานอาหารทะเลที่มีการปนเปื้อนสะสมเป็นเวลานาน หรือการสัมผัสจากแหล่งเคมีภัณฑ์อื่นๆ อาจส่งผลกระทบรุนแรงต่อระบบต่างๆ ในร่างกาย ดังนี้:
- ระบบประสาทส่วนกลาง: ทำให้เกิดอาการชาที่ปลายนิ้วมือ นิ้วเท้า ริมฝีปาก สูญเสียการทรงตัว การมองเห็นและการได้ยินลดลง
- พัฒนาการของทารกในครรภ์: หญิงตั้งครรภ์ที่ได้รับสารปรอท เมทิลปรอทสามารถผ่านรกและทำลายสมอง รวมถึงระบบประสาทของทารก ส่งผลให้เด็กมีพัฒนาการช้า หรือมีความบกพร่องทางสติปัญญา
- ระบบไตและหัวใจ: การสะสมของสารปรอทเป็นเวลานานอาจทำให้การทำงานของไตเสื่อมลง และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด
แนวทางการปฏิบัติเพื่อหลีกเลี่ยงสารปรอทในอาหาร
แม้ว่าสารปรอทจะเป็นภัยใกล้ตัว แต่เราก็สามารถป้องกันและลดความเสี่ยงได้ด้วยวิธีง่ายๆ ดังนี้ครับ:
- เลือกรับประทานปลาให้หลากหลาย: หลีกเลี่ยงการทานปลาขนาดใหญ่ติดต่อกันเป็นประจำทุกวัน และเปลี่ยนมาทานปลาขนาดเล็ก เช่น ปลาทู หรือปลาซาร์ดีน ซึ่งมีกรดไขมันโอเมก้า 3 สูงแต่มีสารปรอทสะสมต่ำ
- ระมัดระวังเป็นพิเศษในกลุ่มเปราะบาง: หญิงตั้งครรภ์ หญิงให้นมบุตร และเด็กเล็ก ควรงดหรือจำกัดการรับประทานปลาที่มีความเสี่ยงสูงต่อการปนเปื้อนสารปรอทอย่างเคร่งครัด
- ตรวจสอบแหล่งที่มาของอาหาร: เลือกซื้อวัตถุดิบจากแหล่งผลิตที่น่าเชื่อถือ มีมาตรฐานการตรวจสอบความปลอดภัยของสารเคมีและโลหะหนัก
- สนับสนุนอุตสาหกรรมสีเขียว: ในแง่ของผู้ประกอบการและอุตสาหกรรมเคมีภัณฑ์ การบำบัดน้ำเสียและการจัดการกากอุตสาหกรรมอย่างถูกต้องตามกฎหมาย จะช่วยลดการรั่วไหลของสารปรอทสู่ธรรมชาติได้อย่างยั่งยืน
สรุป สารปรอทปนเปื้อนอาหารของเราได้อย่างไร ?
สารปรอทปนเปื้อนในอาหาร เป็นผลลัพธ์จากวงจรสิ่งแวดล้อมที่เชื่อมโยงจากกิจกรรมของมนุษย์สู่วัฏจักรอาหาร แม้ปลาและอาหารทะเลจะมีคุณค่าทางโภชนาการสูง แต่การมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแหล่งที่มาและการสะสมของสารปรอท จะช่วยให้เราสามารถเลือกบริโภคได้อย่างชาญฉลาด ปลอดภัย และห่างไกลจากโรคเรื้อรังที่อาจเกิดขึ้นจากโลหะหนักเหล่านี้ครับ
รายการอ้างอิง (References)
กระทรวงสาธารณสุข. (2560). คู่มือการเฝ้าระวังภัยจากโลหะหนักในอาหารและสิ่งแวดล้อม. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ชุมนุม koperasi แห่งประเทศไทย.
World Health Organization. (2017). Mercury and health. Retrieved from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mercury-and-health
U.S. Food and Drug Administration (FDA). (2020). Advice about Eating Fish: For Those Who Might Become or Are Pregnant or Breastfeeding and Children Ages 1–11. Silver Spring: FDA.
สนใจติดต่อ เวิลด์เคมีคอล กรุ๊ป ผู้นําด้านการจําหน่ายและนำเข้า สารเคมีภัณฑ์ เคมีภัณฑ์อุตสาหกรรม ขนาดใหญ่ และ ขนาดย่อม ประเภท เคมีอุตสาหกรรม เคมีทําความสะอาด เคมีสระว่ายน้ำ เคมีบำบัดน้ำ เคมีงานปั้น-งานหล่อ เคมีอาหาร กลิ่น สารสกัด สี น้ำหอม เคมีเครื่องสำอาง อาทิ กลีเซอรีน โซดาไฟเกล็ด โซเดียมเมต้าไบซัลไฟต์ เอทิลแอลกอฮอล์ ฯลฯ สารพัดด้านเคมี เวิลด์เคมิคอล กรุ๊ป พร้อมให้บริการและให้ปรึกษากับลูกค้าทุกท่าน
สนใจสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่
Line ID : @worldchemical
Facebook : https://www.facebook.com/chemical.chiangmai
เว็บไซต์ : www.worldchemical.co.th
โทร : 053 204 446-7